Harcırah Uygulamaları 
 
I.             Giriş
 
Gelir Vergisi Kanunun 24. maddesinin 1 ve 2 sayılı bentlerinde düzenlenen sınırlar dahilinde harcırahlar, gider karşılığı olarak yapılan ödemelerden sayılmış ve  vergiden istisna edilmiştir. Gider karşılığı yapılan ödemeler ise çalışan tarafından hizmetin görülmesi için yaptığı harcamalar karşılığında kendisine ödenmesidir. Dolayısıyla bu ödemeler nitelik olarak ücret sayılmamakta çalışanın kendisine sağlanan bir yarar söz konusu olmadığından vergilendirilmesi gereken bir menfaat de ortaya çıkmamaktadır. İstisna müessesinin uygulanabilmesi için ise birtakım şartların gerçekleşmesi gerektiği tabiidir. Bu şartlar esas olarak Harcırah Kanunu'nda ki yasal ifadelere atıflar yapılmak suretiyle G.V.K.’nun biraz önce işaret ettiğimiz 24. maddesinin 1 ve 2. bentlerinde düzenlenmiş bulunmaktadır. Bu istisnalara ilişkin aşağıdaki açıklamaların yapılmasına çalışılmıştır.
                      
II.          Harcırah Kanunu’na Tabi Kurumlar Tarafından Ödenen Harcırahlar
 
Harcırah Kanunu’nda, bu kanun kapsamına giren kurum ve kuruluşlar 1’inci maddede sayılmıştır. Madde hükmüne göre, bu kurum ve kuruluşlar aşağıdaki gibidir:
 
-Genel bütçeye dahil daireler,
 
-Katma bütçeye dahil daireler,
 
-Özel bütçeli idareler (köyler hariç)
 
-Genel, katma ve özel bütçeli idarelere bağlı sabit ve döner sermayeli müesseseler
 
-Özel kanunlarla kurulmuş banka ve teşekküller, (Denizcilik Bankası T.A.O., T. Vakıflar Bankası T.A.O. ve Türk Hava Yolları A.O. hariç) 
 
-Yukarıdaki daire, idare, banka, kuruluş ve müesseselerin sermayesinin yarısından fazlasına sahip bulundukları kuruluş ve müesseseler;
 
Anılan daire, idare, banka, teşekkül ve müesseselerin aynı kanun hükümlerine göre ödedikleri harcırahlar gelir vergisinden istisnadır.
 
Harcırah sözcüğünün yasal tanımı, Harcırah Kanunu’nun 3’üncü maddesinde yapılmıştır. Bu tanıma göre, kanun gereği ödenmesi gereken yol masrafı, gündelik, aile masrafı ve yer değiştirme masraflarından biri, birkaçı veya tamamından oluşan ödemelere harcırah adı verilir. Kanunu’nun 5’inci maddesinde ise harcırahın; yol gideri, gündelik (yevmiye), aile gideri ve yer değiştirme giderini içerdiği hükme bağlanmıştır.
 
III.       Harcırah Kanunu’na Tabi Olmayan Kurumlar Tarafından Ödenen Harcırahlar
 
Gelir Vergisi Kanunu’nun 24’üncü maddesinin 1 numaralı bendinde, Harcırah Kanunu’na tabi kurumlar tarafından harcırah veya yolluk olarak yapılan ödemelerin istisna edildiği 2 numaralı bendinde ise; Harcırah Kanunu’na tabi olmayan kuruluşlar tarafından ödenen harcırah gündeliğinin aynı aylık seviyesindeki Devlet Memurlarına verilen gündelikleri kadarının veya bu gündelikler, en yüksek Devlet memuruna verilen gündeliklerden fazla ise Devletçe verilen en yüksek gündelikleri kadarının istisna edilmesi gerektiği hükümlerine yer verilmiştir  Hüküm uyarınca, bahsi edilen firmalar tarafından yönetim kurulu başkan ve üyeleri ile denetçilerine, tasfiye memurlarına ve çalışanlarına (sözleşmeli personel dahil)  verilen gerçek yol giderlerinin tamamı ile yemek ve yatmak giderlerine karşılık olarak verilen gündelikler gelir vergisinden istisna edilmiştir.
   
A – Yol Giderleri
 
Gerçek olmak kaydıyla seyahate giden çalışana harcırah olarak ödenen yol giderlerinin tamamı ne tür bir araç ile yapıldığına bakılmaksızın  gelir vergisi istisnasının kapsamına girmektedir. Ancak, çalışanların ödedikleri  “gerçek yol gideri”, Vergi Usul Kanunu’nda yazılı belgelerle kanıtlanmalıdır. Ancak, Vergi Usul Kanunu’nun 228 inci maddesinde de belirtilen “örf ve teamüle göre bir belgeye dayandırılması mutat olmayan araçlar için ödenen yolcu taşıma bedellerinin, belgeye dayanmaksızın ödenmesi kabul edilir.
                       
B- Yemek ve Yatma Giderleri
 
Yemek ve yatma giderleri ya belgeleri karşılığında gider yazılmak  ya da bunlar için harcırah verilmek suretiyle karşılanabilir.
 
a) Gerçek Giderlerde İstisna :Harcamaların belgelenerek fiili tutarlarının ödenmesi durumunda işin önemi ve kapsamı ile uygunluk  koşulu her zaman geçerli olmak kaydıyla tutarı ne olursa olsun gelir vergisinden istisnadır. Gerçek gider niteliğinde ki bu harcamalar ücret olarak vergilendirilemez ve GVK’nun 40’ıncı maddesinin 4 numaralı bendi uyarınca seyahat ve ikamet masrafı olarak gider yazılırlar.  
 
b) Harcırah Ödenmesi :Harcırah verilmek suretiyle yapılan ödemelerde ise ödenecek tutar Harcırah Kanununa tabi kurumlar tarafından sözü edilen kanun hükümlerine göre tespit edilir. Bu kanuna tabi olmayan firmalar ise  kendi gerekliliklerine göre harcırah tutarlarını kendileri belirlerler. Ancak bu şekilde belirlenen harcırah tutarı aynı aylık seviyesindeki devlet memuruna verilen gündeliklerden fazla ise veya devletçe verilen gündeliklerin en yüksek haddini aşarsa, aradaki farkın ücret olarak gelir vergisine tabi tutulacağı hükme bağlanmıştır. Harcırah uygulamasının esasları bu şekilde Harcırah Kanununa bağlanmıştır.
 
1- Yurt İçi Harcırahlar
 
Yurt içi harcırahların gelir vergisinden istisna tutarları ücret düzeyleri itibariyle şöyledir:
 
01.01.2007-30.06.2007  
 
Aylık Brüt Tutarı (YTL)
Vergiden İstisna (YTL/Gün)
1.044,48
ve
daha fazlası
 
33,00
1.036,02
ila
1.044,47
arası
28,00
932,65
ila
1.036,01
arası
25,00
801,10
ila
932,64
arası
22,50
641,11
ila
801,09
 
20,00
641,10
ve
daha azı
 
19,00
 
01.07.2007-31.12.2007
 
Aylık Brüt Tutarı (YTL)
Vergiden İstisna (YTL/Gün)
1.087,37
ve
daha fazlası
 
33,00
1.078,66
ila
1.087,36
arası
28,00
972,29
ila
1.078,65
arası
25,00
836,91
ila
972,28
arası
22,50
672,28
ila
836,90
 
20,00
672,27
ve
daha azı
 
19,00
 
 
2- Yurtdışı Harcırahlar
 
Devlet memurlarına yurt dışına yapacakları geçici görev yolculukları sırasında halen ödenmekte olan yevmiyeler 05.04.2007 tarih ve 26484 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan  2007/11912  Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’ne Yapılacak Yolculuklarda Verilecek Gündeliklere Dair Karar ile Yurtdışı Gündeliklerine Dair Karar ile tespit edilmiş bulunmaktadır.
 
Buna göre yurt dışına yapılan seyahatlerde; (seyahatin ilk on günü aşan kısmı için) uygulanacak istisna tutarları ile bu istisnaların tabi olduğu ücret aralıkları aşağıdaki gibidir:
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Yurtdışı Gündeliklerin Hesaplanmasında Esas Alınacak Cetvel
 
 
 
Aylık Brüt Tutarı
 
 
 
1.087,36
1.078,65
948,11
 
 
 
1.087,37
1.078,66
948,12
672,28
672,27
 
DÖVİZ
ve yukarısı
arası
Arası
arası
ve daha azı
ÜLKE   
CİNSİ
   (I)  
    (II)  
   (III)  
   (IV)  
   (V)  
 
 
 
 
 
 
 
ABD Doları
177,00
139,00
111,00
107,00
90,00
Almanya
Euro
159,00
125,00
100,00
96,00
81,00
Avustralya
Av. Doları
275,00
216,00
172,00
166,00
139,00
Avusturya
Euro
161,00
126,00
101,00
97,00
82,00
Belçika
Euro
156,00
122,00
98,00
94,00
79,00
Danimarka
Dan. Kronu
1.202,00
941,00
753,00
724,00
609,00
Finlandiya
Euro
144,00
113,00
90,00
87,00
72,00
Fransa
Euro
155,00
121,00
97,00
93,00
79,00
Hollanda
Euro
151,00
119,00
95,00
91,00
78,00
İngiltere
Sterlin
112,00
87,00
70,00
67,00
57,00
İrlanda
Euro
150,00
118,00
94,00
91,00
76,00
İspanya
Euro
153,00
120,00
96,00
92,00
78,00
İsveç
İsveç Kronu
1.319,00
1.033,00
826,00
795,00
667,00
İsviçre
İsviçre Frangı
275,00
215,00
172,00
166,00
139,00
İtalya
Euro
148,00
116,00
93,00
89,00
75,00
Japonya
Japon Yeni
30.490,00
23.930,00
19.160,00
18.350,00
15.450,00
Kanada
Kanada Doları
237,00
186,00
149,00
143,00
121,00
Kuveyt
Kuveyt Dinarı
49,00
38,00
31,00
30,00
24,00
Lüksemburg
Euro
156,00
122,00
98,00
94,00
80,00
Norveç
Norveç Kronu
1.158,00
907,00
726,00
698,00
586,00
Portekiz
Euro
150,00
118,00
94,00
90,00
76,00
S. Arabistan
Suudi A. Riyali
599,00
469,00
376,00
361,00
304,00
Yunanistan
Euro
153,00
120,00
96,00
92,00
78,00
Diğer AB Ülkeleri
Euro
123,00
96,00
77,00
74,00
63,00
Diğer Ülkeler
ABD Doları
152,00
119,00
95,00
92,00
78,00
        
 
Bilindiği üzere ilgili BKK ‘nın ikinci maddesi gereği, yurt dışına gönderilenlere her çıkışta seyahatin ilk on günü için %50 fazla gündelik ödenmektedir. Yurtdışına çıkışta birden fazla ülkeye gidilmesi halinde 10 günlük bu artırımlı gündelik uygulaması her ülke için ayrı ayrı değil, Türkiye'den çıkıştan itibaren bir kez dikkate alınmalıdır. 10 günlük sürenin birden fazla ülkede geçmesi önemli değildir.

Yurt dışı harcırah uygulamasında söz konusu Kararnamede yer alan gündeliklere bağlı olarak istisnalar YTL ile değil seyahatin yapıldığı her ülke için ayrı ayrı tutarlarda ve o ülke para birimi ile ifade edilmektedir. Böylece gündelik miktarlarının ilgili ülke para birimi cinsinden sabit tutulması mümkün olmaktadır.
 
Bu nedenle, Harcırah Kanunu kapsamı dışında kalan müesseselerce harcıraha ilişkin gelir vergisi matrahı tespit edilirken;
 
-       yabancı para üzerinden verilen dış yolluk tutarından,
-       dış seyahate gönderilen personelin aylık seviyesi esas alınarak,
-       seyahatin yapıldığı ülke için o ülke para birimi ile belirlenen istisna tutarları
 
düşüldükten sonra kalan tutar YTL’ye çevrilerek, bu gündeliğe ilişkin gelir vergisi matrahı bulunacaktır.
 
 

İstisnayı aşan yabancı para cinsinden gündeliğe ilişkin vergi matrahının tespiti amacıyla YTL’ye çevirme işleminde;

- Dövizin bankadan alınıp ilgiliye verilmesi durumunda döviz satış bordrosundaki efektif satış kuru,
- Dövizin, döviz hesaplarından (ihracat bedeli dövizlerden veya daha önceki seyahatlerden artan ve kasada ve/veya bankada mevcut dövizlerden) ödenmesi durumunda ise seyahate çıkış günündeki T.C. Merkez Bankası efektif satış kuru dikkate alınacaktır.

Seyahatin birden fazla ülkeyi kapsaması halinde, her ülkedeki kalış süreleri ve kalınan ülkeye ilişkin istisna tutarı dikkate alınacak, bakiyenin YTL’sına çevrilmesi ise yukarıdaki esasa göre yapılacaktır.

Bunun yanında seyahatin tahmin edilen süreyi aşması halinde; harcırah istihkakı, döviz satış bordrosundaki fiili kur; döviz satın almadan çıkılması durumunda ise, (ihracat bedeli dövizlerden veya önceki seyahatlerden artıp kasada ve/veya bankada tutulan dövizlerden kullanılarak) seyahate çıkış günündeki T.C. Merkez Bankası efektif satış kuru dikkate alınarak işlem yapılacaktır.
 
Türkiye’de tamamlanacak harcırahın vergilendirilmesinde istisna, dövizin bankadan alınması durumunda döviz satış bordrosundaki efektif satış kuru üzerinden yapılacaktır.
 
Son olarak yurt dışında yatacak yer için ödenen ve belgelendirilen giderlerin, vergiden istisna edilen gündelik tutarlarının % 40’ını aşması halinde, aşan kısmın % 70’inin ayrıca vergiden istisna edilerek ödenmesi mümkündür. Ancak ek olarak ödenecek bu tutar, vergiden istisna gündelik tutarının; aylık seviyesi 1.078,65 YTL’nı  aşanlar için % 100’ünden, diğerleri için %70’inden fazla olamaz.
 
3-  K.K.T.C.’ye yapılan seyahatlerde uygulanacak istisna tutarları ile bu istisnaların uygulanacağı ücret aralıkları
 
01 Ocak 2007’den itibaren Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’ne yapılacak seyahatlerde uygulanacak istisna tutarları ve ücret aralıkları aşağıdaki gibi olacaktır.
 
Aylık Brüt Tutarı (YTL)
 Vergiden İstisna (YTL/Gün)
1.087,37
ve
yukarısı
 
80,00
1.078,66
-
1.087,36
arası
70,00
948,12
-
1.078,65
arası
60,00
672,28
-
948,11
arası
50,00
672,27
ve
daha azı
 
40,00
 
 
 
 
 
Kaynaklar:
 
6245 sayılı Harcırah Kanunu
Tebliğler
Vergi Dünyası